Tramp AI Fərmanını Niyə Ləğv Etdi?
İmzaya Saatlar Qalmış Dayanan Qərarın Pərdəarxası
ABŞ prezidenti Donald Tramp 2026-cı ilin may ayında süni intellekt üzrə uzun müddət gözlənilən fərmanı imzalanmasına cəmi bir neçə saat qalmış təxirə saldı. Ağ Evdə planlaşdırılan mərasimdən əvvəlki gecə baş verən telefon zəngləri ABŞ-ın AI siyasətinin əslində necə formalaşdığını açıq şəkildə göstərdi.
Fərman nəyi nəzərdə tuturdu?
Tramp AI fərmanı aparıcı texnologiya şirkətlərindən qabaqcıl süni intellekt modellərini ictimaiyyətə təqdim etməzdən ən azı 90 gün əvvəl hökumətə yoxlamaya göndərməyi xahiş edəcəkdi. Vacib məqam budur ki, bu, məcburi lisenziya rejimi deyil, könüllü çərçivə idi. Yoxlama proqramını Xəzinədarlıq Departamenti idarə edəcəkdi və sənəddə kibertəhlükəsizliyə həsr olunmuş ayrıca bölmə də var idi. Reallaşsaydı, bu, qabaqcıl modellər üçün ABŞ-da ilk federal səviyyəli könüllü nəzarət rejimi olacaqdı — Britaniya və Avropa İttifaqının artıq qurduğu sistemlərin yumşaq versiyası.
Fərmanı kim dayandırdı?
Mənbələrə görə, qərarın geri çəkilməsində üç ad həlledici rol oynadı: xAI-nin rəhbəri Elon Mask, Meta-nın CEO-su Mark Sukerberq və Trampın keçmiş AI çarı David Sacks. Üçü də çərşənbə gecəsi ilə cümə axşamı səhəri arasında birbaşa prezidentlə danışıb. Mask isə Ağ Evə birbaşa təzyiq etdiyi barədə xəbərləri təkzib edir. Maraqlıdır ki, imza mərasiminə dəvət olunmuş bəzi sənaye liderlərinin iştirak edə bilməyəcəyini bildirməsi də Trampın qərarına təsir göstərib.
Trampın açıqladığı səbəb: Çin
Tramp Oval Kabinetdə jurnalistlərə qısa izahat verdi: "Müəyyən cəhətləri xoşuma gəlmədi. Təxirə saldım." Prezident bildirdi ki, ABŞ süni intellekt yarışında Çini qabaqlayır və bu liderliyə mane ola biləcək heç nə istəmir. Lakin mənbələrə görə, əsl səbəb daha sadə idi — tənzimləməyə qarşı ümumi mövqe.
Sənaye ikiyə bölündü
Bu hadisənin ən maraqlı tərəfi texnologiya sektorunun özünün birmənalı olmamasıdır. OpenAI fərmana dəstək verdi və Anthropic-in CEO-su Dario Amodei imza mərasiminə dəvət olunmuşdu. Digər tərəfdə Mask, Sukerberq və Sacks fərmanı lazımsız tənzimləmə kimi qiymətləndirdi. Yekun nəticədə "akselerasionist" qanad — Milli İqtisadi Şura və vitse-prezidentin aparatındakı rəsmilər — qələbə qazandı.
Əsl mesaj: AI siyasətini kim yazır?
Bu epizod texniki bir detaldan daha çoxunu ortaya qoyur. ABŞ-ın süni intellekt siyasəti getdikcə daha çox federal aparat tərəfindən deyil, prezidentə yaxın investor və CEO şəbəkələri tərəfindən real vaxtda formalaşır. Tənzimləmə ilə innovasiya, təhlükəsizlik ilə sürət arasındakı gərginlik isə yaxın illərdə daha da kəskinləşəcək. Tramp AI fərmanının taleyi göstərir ki, süni intellektin gələcəyini təkcə mühəndislər deyil, həm də siyasi nüfuz müəyyən edir.
Mənbələr: Semafor, Axios, Politico, Fortune (May 2026).
